بیماری مجرای شریانی باز (PDA) به باز بودن فضای بین دو شریان مهم قلب پس از تولد گفته میشود. باز بودن مجرای شریانی قبل از تولد طبیعی است و نقش مهمی را در گردش خون در دوران جنینی ایفا میکند اما پس از تولد میتواند باعث بروز مشکلات قلبی شود. در چنین شرایطی معمولاً پزشکان معاینه کودک از نزدیک، مصرف دارو، انجام عمل جراحی یا سونداژ را برای درمان بیماری مجرای شریانی باز توصیه میکنند. انتخاب روش درمانی به شرایط کودک، علائمی که دارد و اندازه مجرا بستگی دارد. در این مقاله به بررسی علل، علائم، عوارض و روشهای تشخیص و درمان و همچنین پیشگیری از بروز بیماری مجرای شریانی باز (PDA) خواهیم پرداخت.
علل بروز بیماری مجرای شریانی باز چیست؟
هنوز پزشکان علت دقیق بروز بیماری مجرای شریانی باز را نمیدانند اما تصور میکنند که عوامل ژنتیکی نقش مهمی را در بروز این اختلال ایفا میکنند. بیماری مجرای شریانی باز زمانی رخ میدهد که مجرای شریانی پس از تولد همچنان باز باشد. باز بودن مجرای شریانی بین شریان آئورت و عروق کرونری در دوران جنینی طبیعی است و به عنوان یک کانال برای انتقال خون غنی از اکسیژن به نقاط مختلف بدن جنین عمل میکند. در هنگام تولد معمولاً این مجرا طی مدت ۱۰ تا ۱۵ ساعت پس از تولد یا طی مدت ۲ تا ۳ روز بسته میشود. اختلال در بسته شدن مجرای شریانی پس از تولد میتواند باعث نارسایی قلبی و افزایش فشار بر عروق کرونری شود. این مسئله باعث شده ریسک مرگ و میر در نوزادانی که پیش از موعد متولد میشوند افزایش پیدا کند. به همین دلیل تشخیص به موقع بیماری مجرای شریانی باز میتواند ریسک بروز مشکلات بعدی را به حداقل برساند. برخی از فاکتورهای خطر در بروز بیماری مجرای شریانی باز به شرح زیر میباشند:
- بیماری مجرای شریانی باز (PDA) در نوزادانی که پیش از موعد متولد میشوند شایع است. ۴۵ درصد از نوزادانی که کمتر از یک کیلو و ۷۵۰ گرم وزن دارند و ۷۰ تا ۸۰ درصد از نوزادانی که کمتر از یک کیلو و ۲۰۰ گرم هستند دچار این اختلال میشوند.
- عوامل ژنتیکی در بروز بیماری مجرای شریانی باز نقش دارند به نحوی که سابقه خانوادگی، بیماری قلبی و مشکلات ژنتیکی مانند سندروم داون احتمال بروز این اختلال را افزایش میدهند.
- ابتلای مادر به عفونت سرخچه در دوران بارداری باعث میشود که احتمال بروز مشکلات قلبی در جنین افزایش پیدا کند. ویروس سرخجه میتواند از جفت عبور کند و باعث آسیب دیدگی اعضای در حال رشد جنین شود.
- متولد شدن جنین در ارتفاعات بسیار بالا ریسک بروز این اختلال را افزایش خواهد داد.
- شانس بروز بیماری مجرای شریانی باز در مردان نسبت به زنان یک به سه است.
علائم و نشانههای بیماری مجرای شریانی باز چیست؟
علائم بالینی بیماری مجرای شریانی باز معمولاً به اندازه مجرا و سن جنین در هنگام تولد بستگی دارد. تعداد کمی از افرادی که این اختلال را دارند هیچ علامتی ندارند و مشکل آنها تشخیص داده نمیشود. اما در نوزادانی که مجرای شریانی بسیار بزرگ است، پزشک ممکن است علائم و نشانههای نارسایی قلبی را مشاهده کند. همچنین، علائم مرتبط با مشکلات تنفسی در نوزادان نارس مبتلا به بیماری مجرای شریانی باز نیز مشاهده میشود. برخی از علائم شایع بیماری مجرای شریانی باز عبارتند از:
- عدم رشد نوزاد
- درست شیر نخوردن
- تنفس سریع
- تنگی نفس در هنگام شیر خوردن
- تپش قلب
- آپنه
- سوفل قلبی
- افزایش نیاز به استفاده از دستگاه ونتیلاتور
بیماری مجرای شریانی باز چه عوارضی دارد؟
در بخش زیر به برخی از عوارض شناخته شدهی بیماری مجرای شریانی باز اشاره میکنیم:
- بالا بودن فشار خون در ریهها زمانی رخ میدهد که قلب از طریق مجرای شریانی باز خون بسیار زیادی را به سمت ریه ارسال کند. این امر باعث آسیب دیدگی دائمی ریه خواهد شد و یک نوع پرفشاری غیر قابل درمان ریوی را به وجود خواهد آورد.
- در مواردی که فرد دچار بیماری مجرای شریانی باز است خون غنی از اکسیژن کمتری به قلب ارسال میشود زیرا خون درون ریه به گردش در میآید و این وضعیت ریسک بروز نارسایی قلبی را افزایش میدهد. در چنین شرایطی قلب سعی میکند با تپش بیشتر و سختتر کار کردن مشکل ایجاد شده را جبران کند که در نهایت نارسایی قلبی را به دنبال خواهد داشت.
- التهاب دیواره داخلی قلب یکی دیگر از عوارض جانبی بالقوه بیماری مجرای شریانی باز است.
عوارض مجرای شریانی باز شدیدتر هستند و باعث آسیب دیدگی دائمی خواهند شد. در صورت تشخیص و درمان به موقع میتوان به کمک دارو و در برخی شرایط انجام عمل جراحی از بروز چنین عوارضی پیشگیری کرد.
بیماری مجرای شریانی باز چگونه تشخیص داده میشود؟
بیماری مجرای شریانی باز که هیچ گونه علامتی ندارد معمولاً در هنگام انجام معاینات بالینی و گوش دادن به صدای قلب تشخیص داده میشود. در صورتی که معاینات بالینی انجام شده حاکی از نارسایی و مشکلات قلبی باشد پزشک درخواست انجام روشهای تشخیصی زیر را خواهد داد تا بیماری مجاری شریانی باز را تایید کند:
- عکسبرداری توسط اشعه ایکس از قلب و ریه به پزشک کمک میکند اطلاعات خوبی را در ارتباط با مجرای شریانی باز به دست بیاورد.
- الکتروکاردیوگرافی به بررسی عملکرد قلب کمک میکند و همانند عکسبرداری توسط اشعه ایکس به تایید بیماری مجرای شریانی باز کمک خواهد کرد.
- اکوکاردیوگرافی میتواند اطلاعات خوبی را در ارتباط با موارد زیر ارائه دهد:
- اندازه مجرای ایجاد شده
- سرعت گردش خون
- بزرگ شدگی قلب
- بازگشت خون دیاستولیک در آئورت
- جریان خون دیاستولیک پیشرونده در شریان کرونری چپ
- سونداژ قلبی که شامل وارد کردن یک لوله نازک به درون شریان است تا پزشک بتواند به قلب دسترسی داشته باشد. معمولاً این روش زمانی انجام میشود که سایر روشهای درمانی نتوانسته باشند اطلاعات لازم را در اختیار پزشک قرار دهند.
بیماری مجرای شریانی باز چگونه درمان میشود؟
فرایند درمان بیماری مجرای شریانی باز به سن بیمار بستگی دارد. در مواردی که مجرای شریانی باز، کوچک است معمولاً بیمار علائمی ندارد و به درمان نیاز ندارد.
ارزیابی دقیق بیمار
حدود یک سوم از نوزادان مبتلا به بیماری مجرای شریانی باز به طور خود به خود بهبود پیدا میکنند، اما باید نوزاد از نزدیک مورد ارزیابی قرار بگیرد تا پزشک اطمینان حاصل نماید مجرای شریانی باز، بسته شده و هیچ گونه عارضه جانبی خاصی برای نوزاد رخ نخواهد داد.
دارو درمانی
مصرف برخی داروهای خاص میتواند به درمان بیماری مجرای شریانی باز کمک کند. استفاده از داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی در کودکان نارس میتواند منجر به بسته شدن مجرای شریانی شود. این داروها باعث مسدود شدن فعالیت مواد شیمیایی شبه هورمون میشوند که منجر به بسته ماندن مجرای شریانی میشوند. با این حال، این داروها بر روی بستن مجرای شریانی در کودکانی که به موقع به دنیا آمدهاند یا افراد بزرگسال تاثیری ندارند.
انجام عمل جراحی برای بستن مجرای شریانی باز
در صورتی که هیچ یک از روشهای درمانی بالا باعث بسته شدن مجرای شریانی نشده باشد پزشک انجام عمل جراحی را توصیه خواهد کرد. پزشک به منظور انجام عمل جراحی به ایجاد یک برش در قفسه سینه نوزاد میپردازد تا به قلب دسترسی داشته باشد. پس از اتمام جراحی باید نوزاد چند هفته در بیمارستان بستری باشد تا از نزدیک تحت معاینه قرار بگیرد.
سونداژ قلبی
معمولاً در نوزادان نارس توصیه نمیشود که سونداژ قلبی انجام شود. اگر نوزاد دچار مشکلات شدیدی نباشد، سونداژ قلبی معمولاً تا زمان بزرگتر شدن نوزاد به تعویق افتاده و انجام نمیشود. این روش، که شامل وارد کردن یک لوله باریک از طریق عروق خونی به درون قلب است و سپس استفاده از کویل برای بستن مجرای ایجاد شده است، در مقایسه با عمل جراحی، با تهاجم کمتری همراه است. سونداژ قلبی معمولاً نیازمند بستری شدن نوزاد در بیمارستان به مدت یک شبانه روز است.
چه موقع باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورتی که فرزند شما با علائم و نشانههای زیر مواجه شده است باید هرچه سریعتر به پزشک مراجعه نمایید:
- در صورتی که هنگام غذا خوردن یا بازی کردن به سرعت خسته میشود.
- در صورتی که کودک شما وزن نمیگیرد.
- در صورتی که کودک شما در هنگام گریه کردن یا غذا خوردن دچار تنگی نفس میشود.
- در صورتی که کودک شما تنفس سریعی دارد یا دچار تنگی نفس شده است.
در چنین مواردی باید فوراً به پزشک مراجعه کنید و علائم فرزند خود را توضیح دهید. به هیچ عنوان علائم کودک خود را نادیده نگیرید زیرا درمان به موقع از بروز عوارض جانبی غیر قابل درمان جلوگیری میکند.
چگونه میتوان از بروز بیماری مجرای شریانی باز جلوگیری کرد؟
هیچ راهی برای جلوگیری از بروز بیماری مجرای شریانی باز وجود ندارد. اما، سلامت مادر و داشتن یک سبک زندگی سالم میتواند نقش مهمی در سلامت بدن و قلب نوزاد ایفا کند. پیروی از موارد زیر میتواند ریسک بروز نارسایی قلبی را کاهش دهد:
- انجام دادن معاینات دقیق دوران بارداری
- انجام واکسیناسیون به منظور پیشگیری از بروز عفونت از قبیل سرخچه
- کنترل دیابت و سایر بیماریها
- استفاده از داروهای بی خطر برای جنین
- کاهش استرس و تنش و اجتناب از مصرف مواد مخدر و استعمال دخانیات
- داشتن رژیم غذایی سالم و سرشار از آهن و فولیک اسید، انواع ویتامین و مواد معدنی
- داشتن فعالیت جسمانی به صورت مداوم
- اجتناب از مصرف مشروبات الکلی، تنباکو و موارد مشابه قبل و در طول دوران بارداری
در صورتی که در خانواده شما یا همسرتان سابقه ابتلا به بیماری ژنتیکی و نارسایی قلبی وجود دارد یا فرزند قبلی شما دچار چنین مشکلاتی شده است بهتر است قبل از اقدام به بارداری مشاوره ژنتیک انجام دهید.
